„...żył nie dla siebie..."

A gdy kocham Polskę, gdy zapomnieć nie mogę,
że rodziłem się Polakiem, jakby ten kraj uratować myślę ustawicznie.
Są nieskończone sposoby. Odłóżmy tylko upór, chwyćmy się rozumu.Stanisław Staszic

Stanisław Staszic

Tytan pracy i wielki patriota – tak najkrócej należałoby określić osobowość Stanisława Staszica, którego poglądy i działalność wywarły ogromny wpływ na życie polityczne, społeczne i gospodarcze u schyłku XVIII stulecia  i pierwszych dziesięcioleci XIX wieku.
Jego nazwisko nierozerwalnie związane jest z próbami zreformowania Rzeczypospolitej u kresu jej istnienia.

Był zwolennikiem postępu, rzecznikiem interesów mieszczaństwa, walczył o polepszenie doli chłopów, propagował likwidację przeżytków szlachecko-feudalnej Rzeczypospolitej. Dostrzegał pilną potrzebę wprowadzenia powszechnej oświaty, która miała pomóc w kształtowaniu nowoczesnego, racjonalnie myślącego i patriotycznego narodu polskiego.
Jego poglądy, wyrażone w licznych dziełach, stały się przedmiotem wielu analiz, znalazły też trwałe miejsce w rozwoju polskiej myśli społecznej i filozoficznej.
Pracę uważał za źródło wszelkiego dobrobytu i swoim całym życiem potwierdził wierność tej idei. Nie był gabinetowym myślicielem i twórcą, lecz człowiekiem znającym dokładnie rzeczywistość, w całej jej złożoności. To wynik pasji, poznawania
i wielu podróży, ale i tego nadzwyczajnego daru obserwowania, jaki posiadają tylko nieliczni. To również rzadka umiejętność rozumowania, dochodzenia do wielkich syntez i teorii. Przenikliwość jego sądów zadziwia do dziś.
Był jednak Stanisław Staszic przede wszystkim człowiekiem czynu, starającym się nadać swym postulatom i zamierzeniom konkretny sens w każdym działaniu jakiego się podejmował. Rozległość zainteresowań i liczba piastowanych stanowisk zdumiewały współczesnych. Właśnie Staszic poważnie umocnił podstawy rozwoju polskiego przemysłu, szkolnictwa, geologii. Liczne ślady jego działalności nietrudno znaleźć również współcześnie i dlatego też pamięć o Staszicu przetrwała pokolenia.

Urodził się w 6 listopada 1755 r. w Pile. Był najmłodszym synem Wawrzyńca Staszica, młynarza oraz burmistrza Piły, i Katarzyny Mędlickiej, która postanowiła, że jej syn zostanie duchownym. Po ukończeniu szkoły średniej w Poznaniu Staszic przyjął niższe święcenia kapłańskie dnia 2 stycznia 1774, a następnie przez dwa lata studiował teologię. W lipcu 1778 otrzymał święcenia kapłańskie i mianowano go kanclerzem kolegiaty w Szamotułach.
Rok później wydał swoje pierwsze dzieła , tłumaczenie na język polski poematów Ludwika Racine'a Religia oraz Woltera O zapadnieniu Lisbony.
Dzięki spadkowi po ojcu Staszic mógł kontynuować naukę za granicą. Studiował na uniwersytetach w Lipsku i Getyndze, a następnie przez dwa lata kształcił się na kierunku nauk przyrodniczych w paryskim College Royal, pobierając nauki u Brissona i Daubentona. Wpływ tego drugiego, połączony z fascynacją Buffonem, wzbudził u Staszica ogromne zainteresowanie naukami o Ziemi. W 1786 Staszic opublikował polskie tłumaczenie Epok natury Buffona, opatrzone własnymi uwagami. W Paryżu umocniły się również filozoficzne poglądy Staszica.
Staszic powrócił do Polski w 1781, podróżując przez Alpy i Apeniny Północne. W tym samym roku przyjął posadę wychowawcy dwóch synów byłego kanclerza, hrabiego Andrzeja Zamoyskiego. Przez kolejne dwanaście lat wysokie honoraria oraz zdolność do interesów pozwoliły Staszicowi zgromadzić pokaźną fortunę, z której korzystał później w swojej działalności filantropijnej i naukowej. W 1782 uzyskał tytuł doktora prawa kanonicznego i cywilnego na Akademii Zamoyskiej.
W 1787 r. wydał książkę pt. Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, a w 1890 Przestrogi dla Polski. W tym samym roku wyruszył w podróż do Włoch, podczas której powstał Dziennik podróży.
Pod koniec 1794, po upadku powstania kościuszkowskiego, Staszic udał się wraz z synami Zamoyskiego do Wiednia, gdzie pozostał do czasu ukończenia edukacji przez swoich podopiecznych. Do Polski wrócił w 1797 i rozpoczął badania geologiczne, w tym celu podróżując na Śląsk oraz do Saksonii na początku 1804. Latem 1805 zorganizował ekspedycję badawczą w Tatry i dnia 21 sierpnia jako pierwszy człowiek zdobył Łomnicę, drugi co do wielkości szczyt tego łańcucha górskiego. Staszic był współzałożycielem i organizatorem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, utworzonego w 1800 w Warszawie, na którego czele stanął w 1808. W 1801 kupił budynek, w którym mieściła się pierwsza siedziba Towarzystwa,
a w latach 1820 – 1823 zlecił i zapewnił większość środków na budowę Pałacu Staszica oraz stojący przed pałacem pomnik Kopernika, dłuta Bertela Thorvaldsena, a także ks. Józefa Poniatowskiego. Przeznaczył środki finansowe na rzecz kilku warszawskich szpitali, na wydział lekarski Uniwersytetu Warszawskiego i Instytut Głuchoniemych oraz na budowę dla ubogich Domu Przytułku i Pracy przy ulicy Wolskiej.
W 1807, po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, Staszic opublikował O statystyce Polski krótki rzut wiadomości, dzieło, w którym przedstawił podstawowe dane geograficzne, demograficzne i gospodarcze potrzeby nowej administracji. Koncentrując swoje wysiłki na organizacji instytucji oświatowych oraz rozwoju przemysłu wydobywczego, od 1807 Staszic uczestniczył w pracach Izby Edukacyjnej, w 1808 obejmuje stanowisko członka Komisji Najwyższej Egzaminacyjnej oraz przewodniczącego rady Szkoły Prawa i Administracji.
Od 1809 nadzorował tworzenie Szkoły Lekarskiej, a w 1813, w schyłkowym okresie Księstwa Warszawskiego, założył katedrę geologii i mineralogii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.
Po utworzeniu Królestwa Polskiego, na kongresie wiedeńskim w 1815, Staszica mianowano członkiem Rady Stanu oraz Wydziału Oświecenia Narodowego; następnie zaś, w 1816, dyrektorem Wydziału Przemysłu i Kunsztów. Ponadto został wybrany przewodniczącym Rady Ogólnej nowo powstałego Uniwersytetu Warszawskiego.
Będąc urzędnikiem wysokiego szczebla w ministerstwie spraw wewnętrznych, Staszic zainicjował systematyczny rozwój przemysłu górniczego i hutniczego, jak również badań naukowych z tym związanych. Rozbudował okręg przemysłowy w Górach Świętokrzyskich, powstały w okresie Księstwa Warszawskiego, a także zaplanował i nadzorował budowę sieci kopalń, hut i fabryk, dostarczając im najnowocześniejsze wyposażenie techniczne oraz zapewniając zadowalające warunki pracy i życia, a także opiekę medyczną dla górników.
Na centrum sieci przemysłowej wybrał miasto Kielce, gdzie w 1816 utworzył Dyrekcję Górniczą w Polsce, obsadzając obie instytucje polskimi ekspertami oraz specjalistami z Saksonii.
Badania Staszica nad strukturą formacji geologicznych związane były z jego działalnością administracyjną. Od 1805 publikował wyniki swoich badań w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk"; w 1815 ukazał się zbiór w pracy zatytułowanej O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski. Pracy tej, stanowiącej pierwszą geologiczną syntezę Polski sporządzoną przez polskiego autora, towarzyszył atlas z czterema mapami oraz licznie ilustrowane plansze; dzięki niej Staszic uzyskał przydomek „ojca polskiej geologii".
Wkład Staszica w badania naukowe i reformy społeczne upamiętniony został w nazwach wielu szkół, Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, a także kilkunastu skamieniałości zwierzęcych i roślinnych. Za swe dokonania otrzymał order św. Stanisława I klasy i order Orła Białego.
Zmarł 20 stycznia 1826 r., a 24 stycznia odbył się jego pogrzeb będący wielką manifestacją. Jego grób znajduje się przy dawnym kościele klasztornym Ojców Kamedułów na Bielanach.

 

Źródła: Bury B., Być narodowi użytecznym, Stąporków 2008.
Czarniecki St., Pokłosie Staszicowskie, Piła 2009.
Wysokiński J., Szlakiem Stanisława Staszica, Warszawa 1988.

 

oprac. M. Borkowska

fundusze